praca

Cześć ich pamięci... cz.2 - Szumiłowo

szumilowo1Jednym z zapomnianych powojennych miejsc pochówków sowieckich żołnierzy była z pewnością nekropolia na terenie dzisiejszego Szumiłowa. Prawdopodobnie pozostałością po ekshumowanych  w roku 1951 grobach jest olbrzymia dziura w ziemi znajdująca się na terenie dawnego niemieckiego cmentarza w tej części miasta. Jest to zarazem przykład tego, jak po wojnie porządkowano sprawy pochówków czerwonoarmistów na terenie Polski Ludowej. Pewne jest natomiast, że żołnierze zostali ekshumowani na cmentarz w Chojnie, gdzie spoczywają po dzień dzisiejszy otoczeni szacunkiem i pamięcią. Cześć ich pamięci!

 szumilowo2

Szumiłowo zostało zdobyte podczas działań wojennych na początku lutego 1945 roku. W walkach o tą miejscowość uczestniczyły oddziały wchodzące w skład 5 Armii Uderzeniowej 1 Frontu Białoruskiego: 26 Korpus Piechoty Gwardii i dywizja 32 Korpusu piechoty. W interesującym nas okresie powojennym (tj. lata 1945-1951) wieś ta znalazła się w powiecie chojeńskim, gmina Dębno jako gromada Szumiłowo. Jest początek roku 1945. Przy dawnym niemieckim cmentarzu powstaje miejsce, w którym ma spocząć niemal 1000 żołnierzy. Ostatecznie, zgodnie z zachowanymi dokumentami, pochowanych zostało tutaj 552 czerwonoarmistów z czego znanych z imienia i nazwiska jest zaledwie 137. Choć trudno ustalić dokładną datę powstania cmentarza wiemy na pewno, że pochowano tu żołnierzy, którzy polegli w okresie luty-kwiecień 1945 w tzw. braterskiej mogile, nad którą wznosił się pomnik. Obecni mieszkańcy Szumiłowa nie są pewni, czy poza pomnikiem istniały tu pojedyncze groby, ale niektórze takowe pamiętają. Za ich istnieniem przemawia także to, że część żołnierzy była zidentyfikowana a więc mogła być pochowana pod swoim nazwiskiem. Wskazują na to także dokumenty.

mapka

Mały skok w historii... po wojnie władze polskie przystępują do porządkowania powojennych pochówków, które zakładane były często prowizorycznie. Lokalizowane były najczęściej przy głównych drogach (łatwiejszy transport poległych), przy dawnych założeniach cmentarnych (co wydawało się logiczne), nierzadko w centrum dawnych niemieckich miast (tzw. sprawiedliwość historyczna). Taka sytuacja spowodowała jednak, że na terenie Polski znajdowało się po wojnie mnóstwo cmentarzy, które zakładane w pośpiechu nie były w żaden sposób ewidencjonowane. W latach 1948-1954 powstały specjalne komisje, które na miejscu spisywały z nagrobków nazwiska, zbierały informacje o pochówkach i tak opracowane spisy z mapami sytuacyjnymi trafiały następnie do odpowiednich organów. Po opracowaniu dokumenty odsyłano do Ministerstwa Administracji Publicznej bowiem  „w ówczesnej administracji państwowej, właśnie ten resort miał powierzone zadania dot. sprawowania nadzoru nad grobami i cmentarzami wojennymi. Do Ministerstwa Administracji Publicznej należało więc opracowanie zbiorczych wykazów miejsc usytuowania grobów wojennych, organizacyjne przygotowanie ekshumacji i tworzenie cmentarzy wojennych.”

Chojna

Mając opracowane rozlokowanie cmentarzy i ich wielkości podjęto decyzję o utworzeniu nowych cmentarzy wojennych, na których miały być ekshumowane wspomniane prowizoryczne pochówki. „Utworzone zostały stałe ekipy ekshumacyjne, kierowane i nadzorowane przez centralną ekipę ekshumacyjną, bezpośrednio podlegającą Ministerstwu Administracji Publicznej (po roku 1950 Ministerstwu Gospodarki Komunalnej)”.  Po wyznaczeniu miejsca na nowe cmentarze MAP musiało jeszcze zabezpieczyć odpowiednie środki  na ten cel z budżetu państwa ale także rozwiązać kwestie sanitarne, ochronne, transportowe i materiałowe. Wspomnieć należy, że cmentarze lokalizowano w dużych miastach (często wojewódzkich) w miejscach reprezentacyjnych. Ekshumacje kończyły terenowe protokoły ekshumacyjne oraz raporty dzienne sporządzane przez komisje terenowe. Po ich sprawdzeniu sporządzane były protokoły zbiorcze. Stanowiły one podstawę do rozliczenia kosztów a dzisiaj stanowią one bezcenne źródło wiedzy. Warto wspomnieć o tzw. „paszportach” tworzonych w czasie omawianych ekshumacji. Zawierały one opis danego cmentarza wojennego; jego lokalizację i plan sytuacyjny; informację o ilości pochowanych na nim żołnierzy; rodzaju, wyglądzie i ilości grobów; opis wyglądu cmentarza często wzbogaconym o fotografie; zalecenia i wnioski. Integralną, a zarazem najbardziej obszerną częścią „paszportu” była lista imienna zawierająca: rok i miejsce ekshumacji; ilość wydobytych zwłok i ewentualne nazwiska (w przypadku braku danych osobowych żołnierz oznaczany był jako „nieznany”); nr mogiły docelowej. Paszporty z lat 1948-1954 stanowią obecnie podstawę w akcjach poszukiwawczych poległych żołnierzy Armii Czerwonej na terenie Polski.

Juozas

Co to ma wspólnego z Szumiłowem? Dużo! Otóż na ślad tego cmentarza trafiłem zupełnie przypadkowo, przy poszukiwaniu miejsca pochówku litewskiego czerwonoarmisty. Na oficjalnym dokumencie znaleźć można informacje: „nuo miasto Kistrin 3 km nuo laimo Altenasbarg” co świadczy o miejscu pochówku - Alt Schaumburg (Szumiłowo), które miało w przeszłości także wiele innych nazw. Zniekształcenie może wynikać zatem z użycia starej, nieaktualnej mapy terenu lub ze złego odczytania nazwy. Zarówno odległość - 3km od Kostrzyna jak i zbieżność fonetyczna pozwalają jednak na w/w identyfikację miejsca. Dzięki zaangażowaniu PCK pozwolił na znalezienie tropu a w ślad za nim odpowiednich dokumentów. Tymi dokumentami był "paszport" opisany jako "Opis wojennego cmentarza żołnierzy, jeńców wojennych i Obywateli ZSRR poległych na terenie Polski w Chojnie”. Nie pozostawiał on żadnych wątpliwości - w roku 1951 z Szumiłowa z "cmentarza przy szosie" ekshumowano kilkuset żołnierzy. Również świadkowie tamtych wydarzeń potwierdzają ten fakt. Wspominają, że w środku dniach przyjechali żołnierze i ciężarówki, którzy ekshumowali wojenne pochówki. Trumny zostały wykopane, a ciała z braterskiej mogiły umieszczone w drewnianych skrzyniach po amunicji. Uprzątnięto także nagrobki, zniszczono pomnik i tak załadowane ciężarówki odjechały w kierunku Szczecina. Dzisiaj wiemy, że dojechały na cmentarz w Chojnie, który powstał właśnie w roku 1951, a więc "kostrzyńscy" żołnierze trafili tu jako jedni z pierwszych...

chojna

Początkowo cmentarz w Chojnie miał wiele wad prowizorycznych cmentarzy wojennych: obramowania mogił wykonano z niskiej jakości betonu, a zbudowane na planie kwadratu założenie cmentarne posiadało najprostszą możliwą architekturę i ułożenie grobów. Ciekawostką było natomiast to, że zlokalizowano go w pobliżu ruin średniowiecznego kościoła, który został ocalony jedynie przez niezachwianą postawę konserwatora zabytków. Ten stan się jednak wkrótce miał zmienić. „Na początku lat 60. dokonany został przegląd stanu utrzymania cmentarzy wojennych przez kompetentne władze polskie. Okazało się, że niezbędne jest podjęcie na wielu cmentarzach prac związanych z poprawą ich wyglądu estetycznego i technicznego. (…) Prace te finansowane były całkowicie z budżetu państwa polskiego. Największe ich nasilenie miało miejsce przed 50. rocznicą rewolucji październikowej, tj. w 1967 r. Wiele cmentarzy uzyskało wówczas piękny, parkowy charakter oraz nowe akcenty plastyczne o zróżnicowanej wartości artystycznej.” Przykładem takich działań był właśnie stary-nowy cmentarz wojenny żołnierzy sowieckich w Chojnie, który powstałw  roku 1951, następnie został rozszerzony w roku 1953 a jego „liftingu” dokonano w roku 1971.

chojna

Obecnie wygląda prześlicznie – położony jest w pobliżu urokliwych ruin XV-wiecznego kościoła (tzw. trwała ruina) u skrzyżowania ulic Odrzańskiej i Szczecińskiej. Jego centralnym akcentem jest pomnik autorstwa Czesława Wronki, który postawiony tutaj został w roku 1971. Jak się dowiedziałem, w tym samym czasie nawierzchnia ziemna zmieniła się na obecną - utwardzoną. Betonowe obramowania  mogił zostały zamienione na tablice pulpitowe wykonane z naturalnego kamienia z wizerunkiem czerwonej gwiazdy. Nieciekawy układ przestrzenny został uatrakcyjniony poprzez wprowadzenie elementów zielonych. Wtedy też pojawiły się tablice z nazwiskami pochowanych w okolicy kościoła, ponieważ nagrobki posiadają do dzisiaj jedynie numery. Obecnie cmentarz utrzymany jest w nienagannym porządku stanowiąc jednocześnie jedną z atrakcji „Szlaku budowli kamiennych i cmentarzy zapomnianych”.

chojna

A co z pojawiającym się w historii litewskim żołnierzem? Dzięki współpracy PCK oraz administracji chojeńskiego cmentarza udało się dopisać go do ewidencji cmenarza, dzięki czemu kolejny nieznany z nazwiska czerwonoarmista został odnaleziony po latach. Dla rodziny wizyta na mogile nr 40 była zarazem ukoronowaniem wielu lat poszukiwań ale i też spełnieniem obietnicy danej na grobie matki, że bezimienny grób brata zostanie odnaleziony. Tym samym los Juozas Bagdonasa (1920 + 23.04.1945) został ustalony. Poniżej pozostałe nazwiska żołnierzy ekshumowanych w roku 1951 z Szumiłowa do Chojny.

 


 

WYKAZ ŻOŁNIERZY EKSHUMOWANYCH Z CMENTARZA W SZUMIŁOWIE  (KOSTRZYN NAD ODRĄ)
NA CMENTARZ WOJENNY W CHOJNIE (UL. SZCZECIŃSKA) W ROKU 1951
 
(źródło: „Akta PCK nr 307. Opis wojennego cmentarza żołnierzy, jeńców wojennych i Obywateli ZSRR poległych na terenie Polski. Zestawienie poległych żołnierzy Armii Radzieckiej w roku 1945 pochowanych w Chojnie, ul. Szczecińska”, poz.56-210, PCK)
 

LP

Nazwisko, imię, imię ojca

Stopień

wojskowy

rok

ur.

data

śmierci

nr

mg

1.

Ananew Iwan Federowicz

   

24.03.1945

22

2.

Andrejew Aleksander Andrejewicz

   

24.03.1945

22

3.

Atajew Umar

   

08.03.1945

23

4.

Bernacki Leonid s. Demiana

   

18.03.1945

23

5.

Bisowoj Stefan s. Piotra

 

1906

08.03.1945

23

6.

Bobieszow Zachar Fom.

   

15.04.1945

22

7.

Boczkow Włodimir

   

16.03.1945

23

8.

Bojas Iwan s. Filipa

   

26.03.1945

24

9.

Boroncew Piotr s. Aleksego

   

09.02.1945

24

10.

Borysow A.P.

   

13.03.1945

22

11.

Byrtin Michał s.Abrama

   

08.02.1945

23

12.

Czarenko Filinidon s. Grzegorza

   

08.03.1945

23

13.

Czekanow Trofim s.Diemiana

   

08.02.1945

23

14.

Czubun Wasyl s. Piotra

   

25.03.1945

24

15.

Czyban Gregoryj Fiodorowicz

   

13.03.1945

22

16.

Demin Arkadiusz s. Wasila

   

26.03.1945

24

17.

Demszew Fatalundru Animowicz

   

24.03.1945

22

18.

Dmietrow Wasyli s. Iwana

   

08.03.1945

23

19.

Dmitryczenko Aleksy s. Zachara

   

25.03.1945

24

20.

Dziaczkow Emalian

   

08.02.1945

23

21.

Eranowicz Paweł s. Kupriana

   

08.02.1945

23

22.

Ergin Aleksy-Abramowicz

sierżant

 

24.03.1945

22

23.

Esant Mikołaj s. Stefana

   

25.03.1945

24

24.

Fenota Stefan s.Romana

   

08.02.1945

23

25.

Fiodorczenko Borys s. Polikarpa

   

26.03.1945

24

26.

Fotin Mikołaj

   

08.02.1945

23

27.

Gawriłow Wasilij Dmitrijewicz

 

1901

16.04.1945

24

28.

Gimow Iwan s. Iwana

   

27.03.1945

23

29.

Gorbaczew Fedor Petrowicz

   

24.03.1945

22

30.

Gorenko Mikołaj s. Emanuela

   

16.03.1945

23

31.

Gowjaza Aleksander Maksymowicz

   

24.03.1945

22

32.

Greogijczyk Iwan s. Wasila

   

18.03.1945

23

33.

Griszenko Iwan Antonowicz

   

24.03.1945

22

34.

Grjadowoj Michaił Jurewicz

   

24.03.1945

22

35.

Gromykin Iwan s.Andrzeja

   

08.02.1945

23

36.

Grorzenko Dymitryj Adrejewicz

   

13.03.1945

22

37.

Gruszy Dymitry s. Wasyla

   

26.03.1945

24

38.

Grynewicz Georgij

st. sierżant

 

24.03.1945

22

39.

Guliminow Zukki s. Chasana

   

18.03.1945

23

40.

Guzenko Aleksander Antonowicz

   

24.03.1945

22

41.

Hin A.R.

   

15.02.1945

24

42.

Horoszczenko Daniło G.

   

13.03.1945

22

43.

Hudczenko N.J.

   

17.04.1945

22

44.

Iwanow Iwan s. Fiodora

   

23.03.1945

23

45.

Iwaszenko Iwan s. Michała

   

09.02.1945

24

46.

Jagolnicki Leon s. Tasila

   

16.03.1945

23

47.

Jakienczew Wasyli G.

   

13.03.1945

22

48.

Jarafonow Iwan s. Michała

   

16.03.1945

23

49.

Jarczenko N.W.

   

16.04.1945

24

50.

Jargin Aleksyj s. Abramowicza

   

23.03.1945

23

51.

Jodowrodcow Władysław G.

 

1923

13.03.1945

22

52.

Jurewicz Mikołaj Zacharewicz

 

1925

27.03.1945

22

53.

Kadzab

 

1918

03.03.1945

23

54.

Kajew Sergiej s. Fiodora

   

13.03.1945

23

55.

Kartaszewicz Iwan s. Józefa

   

25.03.1945

24

56.

Kartie A.W.

 

1894

15.04.1945

22

57.

Katarenczuk Piotr s. Nikitra

   

16.03.1945

23

58.

Kazarenko Sergiej D.

   

13.03.1945

22

59.

Kochanow Gregorgij s. Iwana

   

28.02.1945

23

60.

Korenkowski Mikołaj s. Fiodora

   

16.03.1945

23

61.

Korszunow J.T.

 

1925

15.04.1945

22

62.

Korszunow K.W.

 

1926

15.03.1945

23

63.

Korymsko Jurii Wasyliewicz

starszyzna

 

25.03.1945

22

64.

Kostiun Fiodor s. Iwana

   

08.03.1945

23

65.

Kowalec R.J.

 

1925

15.04.1945

22

66.

Kowalew Dmitrij Sergiejewicz

   

24.03.1945

22

67.

Kowalew Iwan s. Borsyna

   

27.03.1945

23

68.

Krasula Feregotij s. Leona

   

16.03.1945

23

69.

Kraszkow W.S.

   

15.04.1945

22

70.

Kruc Georgi s. Anufrewa

   

28.02.1945

23

71.

Kryworuczko Afansiej s. Antona

   

16.03.1945

23

72.

Kuczer Abram s. Tymofeja

   

25.03.1945

24

73.

Kulig Wiktor s.Nikołaja

   

08.02.1945

23

74.

Kuzmienko Mikołaj s. Andrzeja

   

16.03.1945

23

75.

Kuzniecow Iwan s. Wasyla

   

08.03.1945

23

76.

Lauszew Fatachmedin s. Dymitra

   

23.03.1945

23

77.

Łanin Iwan Iwanowicz

   

24.03.1945

22

78.

Łatkowskij Leonid Michajłowicz

   

24.03.1945

22

79.

Łysienko P.N.

   

15.02.1945

24

80.

Maganszyn Abdylchan

   

08.03.1945

23

81.

Manus Nikołaj Stepanowicz

 

1902

24.03.1945

22

82.

Matian W.A.

 

1912

17.04.1945

24

83.

Matjuk W.A.

   

17.04.1945

22

84.

Michajłow W.M.

 

1920

24.02.1945

22

85.

Miedniednikow Aleksander Karłowicz

   

24.03.1945

22

86.

Minakow Josif s. Jakowlewa

   

18.03.1945

23

87.

Mirgocki Demia s. Demiana

   

16.03.1945

23

88.

Mitjajew R.M.

   

24.02.1945

22

89.

Moros Miron s. Stefana

   

27.03.1945

23

90.

Morsiej Morgan s. Wasyla

   

26.03.1945

24

91.

Nieczyszyn P.N.

   

17.04.1945

24

92.

Niekludow Iwan

   

06.03.1945

22

93.

Niezanow Mikołaj s.Iwana

   

28.02.1945

23

94.

Nosotrymow Fiodor Fiodorowicz

   

13.03.1945

22

95.

Ofczarow Semen s. Nazura

   

25.03.1945

24

96.

Ordelan N.A.

   

16.04.1945

24

97.

Ostrowski Demia s. Franka

   

16.03.1945

23

98.

Pawłow Paweł s. Kordiata

   

16.03.1945

23

99.

Płetrew Dr.M.

 

1912

24.02.1945

22

100.

Podlesnyj Fedor Iwanowicz

   

24.03.1945

22

101.

Poleszuk Wasylij

   

24.03.1945

22

102.

Prostinkow N.A.

 

1919

17.04.1945

24

103.

Prostjakow J.A.

 

1912

17.04.1945

22

104.

Rabanin Kimin s. Wasyla

   

09.02.1945

24

105.

Radzabow Magit.

st. sierżant

1904

24.02.1945

22

106.

Reznikow J.F.

 

1912

24.02.1945

22

107.

Romanow Wasyl s. Wasyla

   

30.03.1945

24

108.

Rubiewski Jury s. Andrzeja

   

28.03.1945

24

109.

Rudenko W.E.

 

1913

24.02.1945

22

110.

Ruklikuch Roman s. Iwana

   

09.02.1945

24

111.

Safonow Michał s. Sergieja

   

26.03.1945

24

112.

Sajanin Michał s. Grzegorza

   

26.03.1945

24

113.

Saninow Andrzej

   

31.03.1945

23

114.

Sawczeko Mikołaj s. Piotra

   

09.02.1945

24

115.

Sawim Iwan s. Iwana

   

27.03.1945

23

116.

Seliwanow Gregorji Adnrejewicz

   

24.03.1945

22

117.

Slusar Mikołaj s. Fiodora

   

25.03.1945

24

118.

Sobodyniuk Pantalej s. Akima

   

31.03.1945

23

119.

Solonmykin Iwan s. Michaiła

   

16.03.1945

23

120.

Straninow Mikołaj s. Fiodora

 

1914

08.03.1945

23

121.

Struczew Michaił s. Andreja

   

13.03.1945

23

122.

Szupłocow Ustin Pietrowicz

   

24.03.1945

22

123.

Tabak Wasyli Piotrowicz

   

13.03.1945

22

124.

Teodorczuk Michał s. Andrzeja

   

28.03.1945

24

125.

Terabrin Iwan Grigorewicz

leitnant

 

08.02.1945

22

126.

Tichonow Bazyli Michajłowicz

   

24.03.1945

22

127.

Tidicko G.S.

 

1914

17.04.1945

24

128.

Torgatiuk Grygorij Efimowicz

   

24.03.1945

22

129.

Turna Stefan Iwanowicz

   

24.03.1945

22

130.

Wasjakon Iwan Mitrofon

 

1926

03.02.1945

22

131.

Wasyliew Petr. Andrejewicz

   

24.03.1945

22

132.

Witkowski Leonid

sierżant

 

24.03.1945

22

133.

Zagancow

   

30.03.1945

24

134.

Zajcow Józef s. Szymona

   

26.03.1945

24

135.

Zołotow A.A.

   

08.02.1945

23

136.

Zradnikow Gawrylenko

 

1923

16.04.1945

24

137.

Zubkow Konstanty s. Michała

   

18.03.1945

23

RAZEM 137 POCHÓWKI IMIENNE

RAZEM 405 NIEZNANYCH ŻOŁNIERZY (BRATERSKA MOGIŁA)

mogiły nr 30-35

ŁĄCZNIE NA CMENTARZU POCHOWANO 552 ŻOŁNIERZY ARMII RADZIECKIEJ

 

Autor wykorzystał w niniejszym opracowaniu fragmenty własnego referatu wygłaszanego i opublikowanego z okazji XIII Dni Twierdzy Kostrzyn pt. "Zapomniane Cmentarze Radzieckie", cytaty z tekstu drukiem B. Affek-Bujalskiej: pt. "Groby żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w Polsce w II Wojnie Światowej” w: „Przeszłość i Pamięć”, Biuletyn ROPiM numer 1 (10) 1999r., „Akta PCK nr 307. Opis wojennego cmentarza żołnierzy, jeńców wojennych i Obywateli ZSRR poległych na terenie Polski. Zestawienie poległych żołnierzy Armii Radzieckiej w roku 1945 pochowanych w Chojnie, ul. Szczecińska oraz posiadane materiały archiwalne i własne fotografie.

biuro

Co? Gdzie? Kiedy?

  rap latino
od 6 stycznia, 20:15-21:15
Hala ul. Niepodległości 11 - stadion
 
rap pary
od 8 stycznia, 20:15-21:15
Hala ul. Niepodległości 11 - stadion
   
voovoo
15 marca godz. 19:00
KCK Kręgielnia
wycieczka
29 marca, godz. 20:00 
Park Narodowy "Ujście Warty"
 
zegarki-edwa

AKTUALNE NUMERY

sk9
Samorządny Kostrzyn
Nr 12/2019 - GRUDZIEŃ 2019
 
pl9b
Przekrój Lokalny
Nr 12(82)/2019 - GRUDZIEŃ 2019 
 
virtualnetia

INFORMACJE

plan

 
containers-377030 960 720
HARMONOGRAM
WYWOZU ŚMIECI
 
rozklad
ROZKŁAD JAZDY:
komunikacja miejska
od stycznia 2020 r.
meble

WIDEO czyli bez komentarza....

tvp3 60
Kostrzyn w latach '60 XX wieku
(TVP Gorzów Wlkp) - część I
 
lata60-2
Kostrzyn w latach '60 XX wieku
(TVP Gorzów Wlkp) - część II
 
Kresowianie-Lubuszanie
film dokumentalny
 
Trudne początki.
Młodość na ziemiach zachodnich 1945-1956

[WIĘCEJ WIDEO]

  Adres redakcji:
Nasz Kostrzyn
Os. Słowiańskie 21/2
66-470 Kostrzyn nad Odrą
Bartłomiej Suski
redaktor naczelny

redakcja@naszkostrzyn.pl
tel. 602 663 913
   

znajdziesz nas w gazecie

logo