praca

poznajemy Bastion Król cz.2 - początek budowy

Teka ZamoyskaOd kilku lat trwają etapy rewitalizacji Bastionu Król, ostatniego z nieodnowionych fortów Twierdzy Kostrzyn. Trudno jednak znaleźć o samym obiekcie, więc na prośbę Czytelników na łamach naszego serwisu w czerwcu będą mogli Państwo zapoznać się z artykułem pt. "WPŁYW ISTNIEJĄCYCH ZAŁOŻEŃ BASTEJOWYCH NA FORMĘ WCZESNYCH BASTIONÓW W XVI WIEKU" autorstwa dra Krzysztofa Biskupa. Dzisiaj część II - traktująca o początkowym okresie budowy Bastionu Król

Materiał został udostępniony przez Polskie Pracownie Konserwacji Zabytków S. A.

 

przeczytaj: [poznajemy Bastion Król cz.1 - wprowadzenie]

 

ryc5
RYC.5 - Kostrzyn nad Odrą. Współczesny plan Bastionu Król według pomiarów   Zakładu Historii Architektury Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej z lat 1958-59 oraz 1980. Zniszczony lewy bark Bastionu rekonstruowany przez autora na podstawie DSB X 22187/15 i zachowane relikty murowe.
 

Również na ziemiach polskich  znajduje się interesujący przykład stopniowego przekształcenia formy bastei w XVI-wieczny bastion. Jest nim Bastion Król dawnej brandenburskiej twierdzy Kostrzyn. Przypadkowe odkrycie zamurowanych strzelnic, nie mogących mieć nic wspólnego z dzisiejszym rozplanowaniem bastionu, zwróciło uwagę na wyraźne nieregularności i niekonsekwencje w rzucie jego wnętrz (RYC. 5) Ponieważ pozostałe bastiony XVI-wiecznej twierdzy kostrzyńskiej posiadały przejrzyście rozplanowane rzuty, można było przypuszczać, że Bastion Król zawiera relikty jakiegoś wcześniejszego założenia. W wyniku przeprowadzonej szczegółowej analizy planu bastionu i zachowanych źródeł pisanych oraz rysunkowych, a także wyrywkowych z konieczności badań terenowych można było ustalić zasadnicze etapy budowy bastionu. Dla uzyskania dalszych danych, pozwalających w sposób wyczerpujący i pewny uściślić informacje dotyczące pierwszych faz budowy bastionu, niezbędne są rozległe badania metodami archeologicznymi, zwłaszcza w obrębie niemal całkowicie zrujnowanego lewego barku i przy nadszańcu.

Bastion Król został wzniesiony w szczególnie istotnym punkcie umocnień kostrzyńskiej twierdzy nad Odrą tuz przy istniejącej, od momentu rozpoczęcia budowy umocnień, przeprawie (1) Ponadto znajdował się w ciągu umocnień najbardziej zagrożonego, "lądowego" frontu twierdzy, którego pozostałe boki były osłonięte nurtem Odry, uchodzącej do niej Warty i rozlewiskami. Jedynie od pn. zach. do terenu twierdzy przylegały suche łąki Gorzyna (2)

strzelnice
Powyżej widoczne najstarsze, istniejące obecnie strzelnice w Bastionie Król, które osobiście badał K. Biskup (arch. B.Suski)
 

Po dokonanym w 1535 r. podziale Marchii Brandenburskiej między braci: elektora Joachima II i margrabiego Jana, ten ostatni umieścił stolicę swej dzielnicy w Kostrzynie nad Odrą i podjął decyzję wzniesienia umocnień wokół miasta (3).  Z początkiem listopada 1537 r. zwrócił się do szlachty o uchwalenie podatków na budowę twierdzy. Pod koniec tegoż lub na początku następnego roku przystąpiono do realizacji ziemnych umocnień, sypanych z ziemi bagrowej (4).  Roboty, mimo trudnych warunków terenowych, w 1543 r. były tak dalece zaawansowane, że można już było myśleć o uzbrojeniu twierdzy. W tym celu sprowadzono ciężkie działa z Chojny (5).  Zapis z 1545 r., mówiący o przystąpieniu do wzmacniania fortyfikacji (6), pozwala przypuszczać, że otoczony prostymi wałami ziemnymi Kostrzyn właśnie po tym roku otrzymał ziemne basteje – pierwsze w ogóle lub znaczące uzupełnienie liczny już istniejących. Plan zrealizowanych umocnień ziemnych 1 połowy XVI w., zapewne wzmocnionych częstokołami, nie jest znany. Odtworzenie go w oparciu o skąpe i ogólnikowe źródła z XVI i XVII w. również nie wydaje się możliwe. Co najwyżej można przypuszczać, że w ogólnym zarysie tworzył figurę wydłużonego czworokąta o nieregularnych bokach, zbliżona do kształtu późniejszej twierdzy bastionowej. Jest jednak prawdopodobne, zwłaszcza w odniesieniu do frontu pn.-wsch., że rozmieszczenie ziemnych bastei nie pokrywało się z usytuowaniem murowanych bastionów (7). O projektowanych umocnieniach murowanych (bądź murach wzmacniających istniejące fortyfikacje ziemne) mówiono na Landtagu w Myśliborzu 25.IX.1533 r. (8) Najwidoczniej margrabia Jan,  zorientowawszy się w kosztach, jakie trzeba niemal corocznie ponosić na remont ziemnych fortyfikacji niszczonych przez wylewy rzek, podjął decyzję wprowadzenia trwalszych elementów murowanych (9)

ryc6
RYC.6 - wydłużona basteja z około 1560 r. (rys. mag inż. arch. B. Kołodziej)
 

Po uchwaleniu kolejnego podatku na budowę twierdzy, w 1554 r. przystąpiono do dalszej realizacji założeń obronnych (10) Prawdopodobnie właśnie od 1554 r. w newralgicznym nadodrzańskim narożu wałów przystąpiono do wznoszenia murowanej bastei w miejscu dzisiejszego Bastionu Król. Zidentyfikowane mury tej budowli mają kształt wydłużonej podkowy, o krótszym ramieniu przylegającym do Odry (RYC. 6) Wnioskując z wyników wstępnych badań nielicznych dostępnych powierzchni tych murów, pierwotna basteja była najprawdopodobniej projektowana jako ziemny, obmurowany taras. Stanowiła ona pozycję broniącą przeprawy przez Odrę i pn.-zach. kurtynę. Jak się wydaje, prace przy bastei przebiegały stosunkowo powoli, wreszcie w ogóle zamarły. Złożyło się na to kilka przyczyn: zatargi Jana z Kostrzyna z bratem, elektorem Joachimem II, nadmierne obciążenia finansowe dzielnicy naprawami wałów niszczonych przez powodzie, trwającą nadal budową stałej przeprawy przez podkostrzyńskie rozlewiska, wreszcie rozpoczęcie w 1559 r. rzez Jana łużyckiej twierdzy Peitz (Picno) (11).  Podatki na budowę twierdzy były jednak dalej ściągane (uchwała Landtagu z 4.VII.1557) (12), a w 1558 r. została nawet wydana instrukcja w sprawie „fortyfikowania Kostrzyna murami” (13)

Dopiero w 1568 r. zaczęła się budowa murowanej twierdzy w jej nowożytnym, bastionowym kształcie (14). Roboty najprawdopodobniej znów rozpoczęto od dzisiejszego Bastionu Król, nazywanego „Grosse Postey” i jeszcze jednego, nieokreślonego z nazwy bastionu, prawdopodobnie Filipa. Oba wymienione dzieła musiały być ukończone do 1571 r., gdyż w inwentarzu uzbrojenia twierdzy z tego roku są wymieniane jako miejsca przechowywania sprzętu artyleryjskiego (oba) i składników oraz gotowego prochu (Król) (15). Projektantem twierdzy był prawdopodobnie Włoch Francesco Chiaramella z Gandino, działający w służbie elektorów brandenburskich w latach 1562-1578 (16).

Kształt nadany Bastionowi Król w okresie 1568-1571 jest w zasadzie możliwy do określenia . Stara basteja została rozbudowana o przylegającą do niej od północy czteroprzęsłową, kazamatową baterię strzegącą Gorzyna... c.d.n.

 
PRZYPISY:
(1) C. Fredrich: Die Stadt Kuestrin, Kuestrin 1913, s. 78
(2) DSB X 22190
(3) J. Stankiewicz: twierdza Kostrzyn – zarys dziejów, (w:) Studia i materiały do historii wojskowości, t. XII, cz. 1, Warszawa 1966, s. 165 nn; W. Scharfe: Festungen in Brandenburg (Historischer Handatlas von Brandenburg und Berlin, H.4) Berlin - New York 1980, s.7
(4) K. Klettke: Regesta Historiae Neomarchicae, Abt. III (w:) Markishe Forschungen, Bd. XIII, Berlin 1867, s. 67, DSB Handschriften-Abt. Ms. Boruss. Fol. 24 (Microchronicon Marchicum gestellt durch M. Petrum Hafftitium Anno Domini (1600), k. 469; por. Także J. Stankiewicz, Twierdza op. Cit., s. 165 I W. Scharfe, festungen op. Cit., c. 7-8
(5) J. Stankiewicz, Twierdza op. Cit., s. 166
(6) K. Klettke: Regesta op. cit., s. 125
(7) Np. bardzo wątpliwą zdaje się możliwość istnienia bastei w miejscu późniejszego Bastionu Książę, zdecydowanie odcinającego ciąg Krótkiej Grobli od będącej jej wyraźnym przedłużeniem ul. Krótkiej Grobli. Prowadząca przez podkostrzyńskie rozlewiska Warty Krótka Grobla została usypana w połowie XVI w. (C. Fredrich, Die Stadt op. cit., s. 84)
(8) K. Klettke: Regesta op. cit., s. 301
(9) J. Stankiewicz, Twierdza op. Cit., s. 165-168
(10) K. Klettke: Regesta op. cit., s. 315
(11) J. Stankiewicz, Twierdza op. Cit., s. 166, 168 I 173; W. Scharfe: Festungen op. cit., s. 8, 15
(12) K. Klettke: Regesta op. cit., s. 333
(13) Ibidem, s. 337
(14) J. Stankiewicz: Twierdza op. cit., s. 168, zwłaszcza przypis 22. W Scharfe: Festungen op. cit., s.8 sugeruje, że w tym roku budowa twierdzy murowanej została ukończona. Podobnie, akkolwiek z pewnymi zastrzeżeniami, uważał C. Fredrich: Die Stadt op. cit., s.  97-99. Hipoteza o zakończeniu budowy zasadniczych elementów murowanych fortyfikacji Kostrzyna w 1568 r. wydaje się bardzo wątpliwą choćby z uwagi na brak w inwentarzu uzbrojenia twierdzy (por. Przyp. 36) z 1571 r. wzmianki o rozległych pomieszczeniach Bastionu Książę, służących później jako główny magazyn amunicji I wyposażenia artyleryjskego twierdzy
(15) Zentrales Staatsarchiv. Historische Abteilung II, Dienststelle Merseburg (dalej cyt. ZSM) rep.21, Nr27b, k.27R-45V
(16) C. Fredrich: Die Stadt op. cit., s. 98-99; J. Stankiewicz, twierdza op. cit., s.171

biuro

Co? Gdzie? Kiedy?

  rap latino
od 6 stycznia, 20:15-21:15
Hala ul. Niepodległości 11 - stadion
 
rap pary
od 8 stycznia, 20:15-21:15
Hala ul. Niepodległości 11 - stadion
   
voovoo
15 marca godz. 19:00
KCK Kręgielnia
wycieczka
29 marca, godz. 20:00 
Park Narodowy "Ujście Warty"
 
zegarki-edwa

AKTUALNE NUMERY

sk9
Samorządny Kostrzyn
Nr 12/2019 - GRUDZIEŃ 2019
 
pl9b
Przekrój Lokalny
Nr 12(82)/2019 - GRUDZIEŃ 2019 
 
virtualnetia

INFORMACJE

plan

 
containers-377030 960 720
HARMONOGRAM
WYWOZU ŚMIECI
 
rozklad
ROZKŁAD JAZDY:
komunikacja miejska
od stycznia 2020 r.
meble

WIDEO czyli bez komentarza....

tvp3 60
Kostrzyn w latach '60 XX wieku
(TVP Gorzów Wlkp) - część I
 
lata60-2
Kostrzyn w latach '60 XX wieku
(TVP Gorzów Wlkp) - część II
 
Kresowianie-Lubuszanie
film dokumentalny
 
Trudne początki.
Młodość na ziemiach zachodnich 1945-1956

[WIĘCEJ WIDEO]

  Adres redakcji:
Nasz Kostrzyn
Os. Słowiańskie 21/2
66-470 Kostrzyn nad Odrą
Bartłomiej Suski
redaktor naczelny

redakcja@naszkostrzyn.pl
tel. 602 663 913
   

znajdziesz nas w gazecie

logo