praca

poznajemy Bastion Król cz.1 - wprowadzenie

Teka ZamoyskaOd kilku lat trwają etapy rewitalizacji Bastionu Król, ostatniego z nieodnowionych fortów Twierdzy Kostrzyn. Trudno jednak znaleźć o samym obiekcie, więc na prośbę Czytelników na łamach naszego serwisu w czerwcu będą mogli Państwo zapoznać się z artykułem pt. "WPŁYW ISTNIEJĄCYCH ZAŁOŻEŃ BASTEJOWYCH NA FORMĘ WCZESNYCH BASTIONÓW W XVI WIEKU" autorstwa dra Krzysztofa Biskupa. Dzisiaj część I - wprowadzenie

Materiał został udostępniony przez Polskie Pracownie Konserwacji Zabytków S. A.

artyleria średniowieczna

W rozwoju historycznym myśli fortyfikacyjnej miały miejsce dwa okresy szczególnie intensywnych poszukiwań nowych rozwiązań, związane z przełomowymi osiągnięciami w doskonaleniu zasadniczego sprzętu oblężniczego – artylerii. Pierwszy z tych okresów przypadł na wiek XVI, będąc bezpośrednim skutkiem propagandowego wydźwięku skuteczności dział francuskich wobec średniowiecznych murów miast i zamków włoskich w 1495 r. Drugi obejmował 2 połowę XIX w., zaś spowodowało go, następujące bezpośrednio po sobie, wprowadzenie do uzbrojenia artylerii dział gwintowanych, a wkrótce potem granatów kruszących.

Pojawienie się nowej, udoskonalonej w porównaniu z prymitywnymi pierwowzorami, artylerii na przełomie XV i XVI w. spowodowało zejście ze sceny dziejów fortyfikacji średniowiecznych, a wraz z nimi pionowego sposobu obrony, wyrażającego się w praktyce dążeniem do możliwie znacznego górowania nad fosą i bliskim przedpolem. Poszukiwania nowych form założeń obronnych, zdolnych oprzeć się niszczącemu działaniu artylerii i umożliwiających wykorzystanie jej dla obrony, trwały przez długie dziesięciolecia XVI w. (1)

basteja w Stargardzie
Basteja przy Baszcie Tkaczy w Stargardzie - fot. Kapitel / pl.wikipedia.org
 

Pierwszym nowym kierunkiem w fortyfikacji był system bastejowy, pod względem stosowanych form stanowiący w zasadzie adaptację średniowiecznego systemu basztowego dla potrzeb artylerii. Liczne miasta i zamki otrzymywały do połowy XVI w. nowo projektowane umocnienia bastejowe lub pojedyncze basteje, wzmacniające newralgiczne punkty istniejących założeń obronnych. Wady systemu bastejowego – zwłaszcza martwe pola ostrzału wzdłużnego fosy – stały się czynnikiem determinującym dalsze poszukiwania, uwieńczone wynalezieniem systemu bastionowego i zastosowaniem go w postaci tzw. szkoły starowłoskiej. (2) Podobnie, jak w przypadku realizacji bastejowych, pierwsze założenia bastionowe były stosowane bądź to w nowo wznoszonych twierdzach, bądź – w początkowym okresie – bastionami wzmacniano już istniejące zespoły obronne. W tym ostatnim przypadku modernizacja umocnień i przekształcanie ich w założenia czysto bastionowe przeciągała się nierzadko aż po wiek XVIII. W XVI i XVII w. częste były przypadki harmonijnego współistnienia w jednym obwodzie obronnym form bastejowych obok bastionowych, doskonale czytelne w przypadku miast Werony (3), Mantui (4), Erfurtu (5) czy szesnastowiecznego Wrocławia (6). Również bastejowe zamki bywały wzmacniane pojedynczymi bastionami na głównych kierunkach zagrożenia – np. Plassenburg k. Kulmbach (7) czy Malbork, gdzie linia po części bastejowych umocnień z XV w. (8) aż do kasacji twierdzy w 1889 r. stanowiła główną pozycję obrony (9).

Twierdza Schorndorf
 RYC1: Twierdza Schorndorf. Południowo-wschodni „bastion” według H. Neumanna
 

Stosunkowo wczesnym przykładem modernizacji założenia bastionowego jest Twierdza Schorndorf (10) W roku 1538 pd.-wsch. Klasyczna basteja tej twierdzy została przebudowana w formie wielobocznego dzieło pośredniego między basteja i bastionem o planie zbliżonym do kolistego, opatrzona wszakże cofniętymi barkami, osłoniętymi skazamatyzowanymi ortylionami (RYC.1). Swoistym kuriozum było przeprowadzenie wjazdu do twierdzy niemal w „osi symetrii” tej budowli – dokładnie w martwym polu ostrzału skrzydłowego fosy. W murach dzieła nietrudno było dopatrzeć się śladów starej bastei – czy to w łukowym zamknięciu prawej kazamaty i ściany barku (czyżby wykorzystanie starych fundamentów?), czy w potężnej, wygiętej przyporze wzmacniającej ścianie tejże kazamaty od strony wału. Budowla w Schorndorf, właśnie dzięki fatalnemu z punktu widzenia zasad nowożytnej sztuki obronnej usytuowaniu bramy, stanowi znakomity przykład jednej z XVI-wiecznych koncepcji obrony, zakładających, że zagrożone atakiem są przede wszystkim kurtyny i potrzebom ich obrony winien służyć narys całego dzieła (11) Stąd staranne ukrycie stanowisk dział flankujących kurtynę pod osłoną orylonów, w głęboko cofniętych barkach. Być może również efektem dążenia do zapewnienia kurtynie możliwie największej wartości obronnej było usytuowanie bramy wjazdowej w budowli flankującej, z założenia będącej szczególnie silnym elementem obrony, mniej narażonym na atak bezpośredni. Warto tu zauważyć, że tendencja do pieczołowitego chronienia stanowisk flankującej kurtyny – barków bastionów – stanowiła jeden z kanonów obu szkół włoskich i powracała w koncepcjach późniejszych fortyfikatorów (Pagan, Coehorn) (12) W natarciu jednak punkt ciężkości przesuwał się wyraźnie ku wysuniętym narożom obwodu obronnego (13)

 basteja
RYC2: Gdańsk. Basteje św. Elżbiety i Bożego Ciała. Widoczna Brama Bożego Ciała. Wg. J.Stankiewicza
 

Formy zbliżone do narożnego założenia obronnego Schorndorf otrzymał zapewne w jednej z faz swego rozwoju gdański Bastion Bożego Ciała. W 1 połowie XVI w., dla wzmocnienia obrony Bramy Bożego Ciała, nawiązując do koncepcji z 1520 r., przedstawionej na tzw. „Kolorowym Widoku”, wzniesiono dużą, okrągłą, ziemną basteję. Została ono stosunkowo szybko, bo już około połowy XVI w. przebudowana na kształt bastionu z cofniętymi, opatrzonymi w orylony barkami (14) Unikatową cechą owego „bastionu” było wykorzystanie w charakterze murowanych budowli prawego barku zespołu Bramy Bożego Ciała z przedbramiem (RYC. 2) Nie jest do końca jasna kwestia narożnika dzieła, gdyż na części sztychów przedstawiony został w formie zaokrąglonej, na części zaś – ostrej. W XVII w. nastąpiła przebudowa Bastionu Bożego Ciała w formach szkoły holenderskiej. Najpierw, po 1619 r., w ramach budowy pierścienia fortyfikacji ziemnych, okalających miasto Gdańsk od północy, wschodu i południa według projektu Korneliusza van dem Bosch przebudowano prawe czoło i bark Bastionu, przy okazji likwidując zespół Bramy Bożego Ciała. Dopiero później, po r. 1635, w ramach modernizacji frontu zachodniego twierdzy według projektu Jerzego Strakowskiego, przekształcono ostatecznie lewą część Bastionu Bożego Ciała (15)

Scherpentiner
RYC. 3 - Zamek Sparrenburg. Rysunek autora wg. H. Wurzlera
 

Średniowieczny zamek Sparrenburg k. Bielefeld z inicjatywy księcia Jana III został po 1535 r. otoczony czworobokiem fortyfikacji bastejowych (16) Błędna z punktu widzenia interesów obrony lokalizacja Bastei Wiatracznej, spowodowany być może warunkami terenowymi – basteję wzniesiono nie w narożu obwodu obronnego, lecz w ciągu kurtyny – była powodem sprowadzenia do Bielefeld w r. 1566 znanego włoskiego fortyfikatora Aleksandra Pasqualini. Zaproponował on wzniesienie w narożu umocnień niskiego, oskarpowanego bastionu (17) Bastion ów, w lewej swej części utrzymany w formach typowych dla epoki (cofnięty bark, orylon), uzyskał oryginalną formę prawego barku. Wynikała ona z wykorzystania właśnie w charakterze prawego barku bastionu dolnych kondygnacji Bastei Wiatracznej (RYC. 3). Górna część bastei miała dominować nad platformą nowego bastionu. Wobec śmierci Pasqualiniego w 1557 r. dalszą budową dzieło, nazwanego „Scherpentiner” kierował jego (18)

wessel
Ryc. 4 Wessel. Przemiany Bramy Steintor i Bastionu Kleve
Rysunek autora wg. W. Aranda, V. Brauna, J. Vogtayn
 

Z kolei w Wesel kontynuacja tradycji lokalizacji średniowiecznej pn.-zach. Bramy miejskiej (19) zdeterminowała „schodkowy” kształt XVII-wiecznej postaci Bastionu Kleve. W ramach prowadzonej w XVI w. stopniowej modernizacji twierdzy przez dostawianie do linii murów miejskich pojedynczych bastei i bastionów, brama Steintor została wzmocniona przyległą od wschodu basteją. Można przypuszczać, że lewy bark tej bastei pokrywał się ze wschodnim murem zespołu przedramienia, może nawet ów mur został zaadaptowany częściowo przy budowie barku. Nie wiadomo, czy samo przedbramie zostało zlikwidowane przy budowie bastei, czy też nadal funkcjonowało. Bezpośrednio po zajęciu miasta w 1614 r. przez Hiszpanów, nastąpiła szybka modernizacja umocnień w formach bastionowych. Wówczas to, tuż obok bramy, nieco tylko na zachód od niej, powstał narożny Bastion Kleve. Równoczesnie z budową tego bastionu rozebrano średniowieczne przedramie, pozostawiając wszak XVI-wieczną basteje (RYC.4) (20) .Prawdopodobnie z uwagi na niedogodności wynikające z nieco peryferyjnego położenia bramy Steintor w stosunku do głównych ciągów komunikacyjnych miasta, około 1670 r. wybudowano w połowie długości kurtyny łączącej Bastiony Kleve i Fryderyk Wilhelm nową bramą – Klevertor. Jeszcze przed 1680 r. rozebrano niepotrzebną już basteje przybramną. Reliktem stopniowo zanikającego zespołu Steintor aż do kompletnej przebudowy umocnień Wesel, prowadzonej na przełomie XVII i XVIII w., pozostał charakterystyczny „stopień” między prawym barkiem Bastionu Kleve i kurtyną (RYC.4c) (21)

Również na ziemiach polskich  znajduje się interesujący przykład stopniowego przekształcenia formy bastei w XVI-wieczny bastion. Jest nim Bastion Król dawnej brandenburskiej twierdzy Kostrzyn... [CZYTAJ DALEJ]

 
 
PRZYPISY:
(1) E. Rocchi: Le fonti storiche dell' architettura militiare, Roma 1908, s. 257-296
(2) Reuleaux: Die geschichtliche Entwicklung des Bestigungwesens von Aufkommen  der Pulvergeschuetze bis zur Neuzeit. Leipzig 1912, s. 20-21
(3) Deutsche Staadbibliothek Berlin, Kartenabteilung (dalej cyt. DSB X 46675,46717)
(4) DSB X 43382
(5) DSB X 24098, 24128/5
(6) Wrocław – jego dzieje i kultura. Warszawa 1978, s. 152-154 i 210-212
(7) DSB X 32108-1, 32106
(8) H. Domańska: Piętnastowieczna modernizacja systemu obronnego zamku w Malborku (w:) Bastejowe fortyfikacje w Polsce (w:) Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr9, Studia i Materiały, Nr3, Wrocław 1975, s. 49n
(9) DSB X 29878
(10) H. Neumann: Bemerkungen  zur Notwendigkeit der Festungsforschung und Festungsnutzung in der Bundesrepublik Detschland  (w:) Burgen und Scloesser 1978/I, s. 65
(11) A. Gruszecki: Bastionowe zamki w Małopolsce. Warszawa 1962, s.27; T. Nowak: Problem stosowania broni palnej przy obronie i zdobywaniu umocnień przez wojska polskie w XVI-XVII w. (w:) Studia i Materiały do Historii Wojskowości, T. XII, cz. 1, Warszawa 1966, s. 65-67
(12) Reuleaux: op.cit., s. 35-37, 44
(13) A.v. Zastrow: Historie de la fortification pernamente, Paris 1866, T. II, P1. XI, XII
(14) Gdańsk, jego dzieje i kultura, Warszawa 1969, s. 151-153, J.Stankiewicz: Rozwój fortyfikacji miasta Gdańska w XVI i XVII w. na tle współczesnych osiągnięć sztuki fortyfikacyjnej w Europie (w:) Historia Wojskowości, Warszawa 1960, s. 189-190, 192-193
(15) J. Stankiewicz: Strakowscy – fortyfikatorzy, architekci i budowniczowie gdańscy. Gdańsk 1955, s. 71 I ryc. 58
(16) H. Wurzler: Die Sparrenburg bei Bielefeld, (w:) Burgen und Schloesser, 1966/II, s. 38-39
(17) Ibidem, s.39
(18) Ibidem, s.39 i ryc.3
(19) W. Arand, V. Braun, J. Vogt: Die Festung Wesel, Koeln-Bonn 1981, (katalog) poz. 26-29, 33-34
(20) Ibidem, poz. 42-44, 46-47 oraz s. 20
(21) Ibidem, poz. 48-54, 57-59, 62, 64-65, 76, 78 I s. 25-27

biuro

Co? Gdzie? Kiedy?

  rap latino
od 6 stycznia, 20:15-21:15
Hala ul. Niepodległości 11 - stadion
 
rap pary
od 8 stycznia, 20:15-21:15
Hala ul. Niepodległości 11 - stadion
   
voovoo
15 marca godz. 19:00
KCK Kręgielnia
wycieczka
29 marca, godz. 20:00 
Park Narodowy "Ujście Warty"
 
zegarki-edwa

AKTUALNE NUMERY

sk9
Samorządny Kostrzyn
Nr 12/2019 - GRUDZIEŃ 2019
 
pl9b
Przekrój Lokalny
Nr 12(82)/2019 - GRUDZIEŃ 2019 
 
virtualnetia

INFORMACJE

plan

 
containers-377030 960 720
HARMONOGRAM
WYWOZU ŚMIECI
 
rozklad
ROZKŁAD JAZDY:
komunikacja miejska
od stycznia 2020 r.
meble

WIDEO czyli bez komentarza....

tvp3 60
Kostrzyn w latach '60 XX wieku
(TVP Gorzów Wlkp) - część I
 
lata60-2
Kostrzyn w latach '60 XX wieku
(TVP Gorzów Wlkp) - część II
 
Kresowianie-Lubuszanie
film dokumentalny
 
Trudne początki.
Młodość na ziemiach zachodnich 1945-1956

[WIĘCEJ WIDEO]

  Adres redakcji:
Nasz Kostrzyn
Os. Słowiańskie 21/2
66-470 Kostrzyn nad Odrą
Bartłomiej Suski
redaktor naczelny

redakcja@naszkostrzyn.pl
tel. 602 663 913
   

znajdziesz nas w gazecie

logo