poznajemy Bastion Król cz.3 - włoska robota

Opublikowano: niedziela, 28, czerwiec 2015 23:59
Krzysztof Biskup

Teka ZamoyskaOd kilku lat trwają etapy rewitalizacji Bastionu Król, ostatniego z nieodnowionych fortów Twierdzy Kostrzyn. Trudno jednak znaleźć o samym obiekcie, więc na prośbę Czytelników na łamach naszego serwisu w czerwcu będą mogli Państwo zapoznać się z artykułem pt. "WPŁYW ISTNIEJĄCYCH ZAŁOŻEŃ BASTEJOWYCH NA FORMĘ WCZESNYCH BASTIONÓW W XVI WIEKU" autorstwa dra Krzysztofa Biskupa. Dzisiaj część III - budowa bastionu przez włoskich inżynierów (lata 1568-1584)

Materiał został udostępniony przez Polskie Pracownie Konserwacji Zabytków S. A.

 

przeczytaj: [poznajemy Bastion Król cz.1 - wprowadzenie]
przeczytaj: [poznajemy Bastion Król cz.2 - początki budowy]

 

ryc8
RYC.8 - Kostrzyn  nad  Odrą.  Bastion  Król.   Próba  rekonstrukcji bryły sprzed 1584 r.  Oprac. autora, rys. mgr inż. arch. B. Kołodziej 
 

Dopiero w 1568 r. zaczęła się budowa murowanej twierdzy w jej nowożytnym, bastionowym kształcie (1). Roboty najprawdopodobniej znów rozpoczęto od dzisiejszego Bastionu Król, nazywanego „Grosse Postey” i jeszcze jednego, nieokreślonego z nazwy bastionu, prawdopodobnie Filipa. Oba wymienione dzieła musiały być ukończone do 1571 r., gdyż w inwentarzu uzbrojenia twierdzy z tego roku są wymieniane jako miejsca przechowywania sprzętu artyleryjskiego (oba) i składników oraz gotowego prochu (Król) (2). Projektantem twierdzy był prawdopodobnie Włoch Francesco Chiaramella z Gandino, działający w służbie elektorów brandenburskich w latach 1562-1578 (3).

ryc7
RYC.7 - Kostrzyn nad Odrą. Bastion Król. Hipotetyczny rozwój planu. Nieregularny bastion sprzed 1584 r. Oprac. autora, rys. mag inż. arch. B. Kołodziej
 

Kształt nadany Bastionowi Król w okresie 1568-1571 jest w zasadzie możliwy do określenia (RYC. 7) Stara basteja została rozbudowana o przylegającą do niej od północy czteroprzęsłową, kazamatową baterię strzegącą Gorzyna. Zamykający tę baterię od północy mur z trzema strzelnicami stanowił prawy bark nowego bastionu. Między baterią a murem znalazło się niewielkie, zagłębione pomieszczenie, służące jako studnia lub cysterna. Na zakończeniu przedłużonego poza narożnik wałów południowego (odrzańskiego) muru dawnej bastei wzniesiono zespół lewego barku nowego bastionu. W barku tym mieścił się główny wjazd do wnętrza bastionu. Odtworzenie dokładnego planu tej części bastionu w sposób nie budzący wątpliwości wydaje się dziś jeszcze nie w pełni możliwe. Równocześnie basteje zasklepiono i nadbudowano jedną kondygnację sklepioną (prawdopodobnie magazynową) i odkrytą platformę z murowanym przedpiersiem, służącą jako nadszaniec. Część nadbudowana bastei została przyozdobiona motywem rombów ułożonych z ciemnych główek (RYC. 8) W dolnej kondygnacji bastei, w jej części wysuniętej przed lico baterii, wykonano 7 wnęk mieszczących prawdopodobnie stanowiska broni ręcznej i służącej do flankowego ostrzału fosy przed baterią. Wnęki te, dziś zamurowane bądź  rozkute do rozmiarów szybów wentylacyjnych (RYC. 9), mogły mieć formę nalogiczną do stanowisk prawego barku. Bastionu Venus w Dreźnie (4) Wyrównana powierzchnia nad sklepieniami baterii, wyraźnie niższa od dawnego poziomu muru prawego barku bastionu, sugeruje możliwość usytuowania na niej drugiego poziomu stanowisk ogniowych dla lekkich dział. Przemawia za tym również szerokość tego tarasu – 5m. We wzniesionym w latach 1562-1563 Wieńcu twierdzy Wisłoujście szerokość tarasu mieszącego stanowiska artyleryjskie wynosiła również 5m2 (5)

ryc9
strzelnice
RYC.9 Kostrzyn nad Odrą. Bastion Król. Północno-wschodnia ściana dolnej kondygnacji Nadszańca. Widoczne zamurowane wnęki stanowisk strzeleckich.  Pomiar ZHA WA PG 1980 rok
Poniżej widoczne wspomniane już najstarsze, istniejące obecnie strzelnice w Bastionie Król, które osobiście badał K. Biskup (arch. B.Suski)
 

Zmiana władcy w 1571 r., połączona ze zjednoczeniem Marchii Brandenburskiej pod berłem elektora Jana Jerzego, a następnie również (od 1578) objęcie stanowiska budowniczego twierdz brandenburskich przez Rocha Guerrini-Liari, podobnie jak w przypadku podberlińskiej twierdzy Spandau, wpłynęła na przyspieszenie robót  w Kostrzynie (6) Do 1584 r., być może za wyjątkiem frontu odrzańskiego, twierdza była w zasadzie gotowa, przynajmniej jej części murowe. W styczniu 1584 r. wskutek wielkiej powodzi, cześć nadodrzańskich umocnień uległa poważnemu uszkodzeniu (7) Szczególnie dotkliwym ciosem było runięcie czoła dawnej bastei, stanowiącej element składowy ówczesnego Bastionu Król. Pod wrażeniem tej katastrofy zwątpiono w wartość murów całego Bastionu. Wstępny projekt przygotowany właśnie pod kątem rekonstrukcji i zapewne ostatecznego uporządkowania frontu odrzańskiego przewidywał wyburzenie wszystkich istniejących ścian Króla i budowę w jego miejscu regularnego, nowowłoskiego bastionu, pozbawionego wszakże jakichkolwiek kazamat (RYC. 10) Na podobnej zasadzie zaprojektowano bastion w środku kurtyny odrzańskiej, zaś mały Bastion Filip, najwidoczniej nienaruszony przez powódź, zamierzano jedynie uzupełnić do rozmiarów zbliżonych do wielkości pozostałych bastionów twierdzy.

ryc10
RYC. 10 Kostrzyn nad Odrą. Projekt odbudowy  i  regulacji frontu odrzańskiego twierdzy  po  zniszczeniach powodzią 1584 r.  Bastion Król – retuszowane  obrysy  murów  przewidziane do wyburzenia.
 

Przedstawiona w projekcie idea totalnej przebudowy Bastionu Król została – najprawdopodobniej ze względów oszczędnościowych – całkowicie odrzucona (RYC. 11) Nieuszkodzone mury zachowano, zaś w miejscu zwalonej ściany w dolnej kondygnacji nadszańca wzniesiono cienki mur osłonowy z dwoma szybami wentylacyjnymi. Zamurowano również wnęki strzelnic w ścianie północnej tej kondygnacji. Górna kondygnacja nadszańca, jako narażona na ostrzał, została zamknięta grubymi ścianami wspartymi na usytuowanymi powyżej łękami odciążającymi sklepienia kondygnacji dolnej. Cały bastion został wydatnie powiększony w latach 1586-1588 poprzez założenie nowego muru skarpowego. Również w tym okresie nadano nową formę lewemu barkowi bastionu. Wobec realizacji wysokiego i szerokiego wału od strony Odry musiano zamurować stara bramę, zaś obok niej założono klatkę schodową wiodącą z drogi wałowej do kazamat barku. Stanowiska artyleryjskie w barkach bastionu nadal nie były zasklepione. Jedynie dla uzyskania większej powierzchni użytkowej wykonano sklepienia nad częścią wielkiej kazamaty za dawna, zlikwidowaną baterią. Dla zabezpieczenia murów nadszańca przed wodą opadową jego platformę przykryto dachem (8)

ryc11
RYC.11 - Kostrzyn nad Odrą. Bastion Król. Hipotetyczny rozwój planu. Bastion z przełomu XVI i XVII w. Oprac. autora, rys. mag inż. arch. B. Kołodziej

 

Z przebudowy Bastionu Król w tym okresie zachowało się zestawienie robót murarskich (9) Porównując wymienione w nim wymiary poszczególnych odcinków ze zidentyfikowanymi i zachowanymi w terenie można było ustalić rozmiar stopy, będącą podstawową jednostka miary na 28,6 cm. Równocześnie stosowany był na tej budowie pręt o długości wynoszącej 15 stóp. Objętość wykonanych murów dla celów sprawozdawczych przeliczano na powierzchnię muru  wysokości jednej stopy. Dla zaoszczędzenia materiału tam, gdzie było to możliwe, stosowano arkady. Wielkość tych arkad (czy może raczej wnęk) jest bardzo zbliżona, różnią się one jednak zdecydowanie rozstawem. Trudno powiedzieć, czy te różnice były spowodowane warunkami posadowienia konkretnych odcinków murów skarpy, czy może zmianami wśród personelu nadzorującego wykonawstwo.

Kolejnym etapem przekształcenia formy Bastionu Król, równocześnie z innymi bastionami Kostrzyna, było wyrównanie i zasklepienie jego barków w 1662 r. przez inżyniera Jungbluta, według ogólnych zasad tworzenia narysu bastionów przyjętego przez szkołę holenderską... c.d.n.

 
PRZYPISY:
(1) J. Stankiewicz: Twierdza op. cit., s. 168, zwłaszcza przypis 22. W Scharfe: Festungen op. cit., s.8 sugeruje, że w tym roku budowa twierdzy murowanej została ukończona. Podobnie, akkolwiek z pewnymi zastrzeżeniami, uważał C. Fredrich: Die Stadt op. cit., s.  97-99. Hipoteza o zakończeniu budowy zasadniczych elementów murowanych fortyfikacji Kostrzyna w 1568 r. wydaje się bardzo wątpliwą choćby z uwagi na brak w inwentarzu uzbrojenia twierdzy (por. Przyp. 36) z 1571 r. wzmianki o rozległych pomieszczeniach Bastionu Książę, służących później jako główny magazyn amunicji I wyposażenia artyleryjskego twierdzy
(2) Zentrales Staatsarchiv. Historische Abteilung II, Dienststelle Merseburg (dalej cyt. ZSM) rep.21, Nr27b, k.27R-45V
(3) C. Fredrich: Die Stadt op. cit., s. 98-99; J. Stankiewicz, twierdza op. cit., s.171
(4) F. Loeffler: Das alte Dresden. Dresden 1955, s. 25, ryc. 20
(5) J. Stankiewicz: Nadmorska twierdza w Wisłoujściu (w:) Kwartalnik Architektury I Urbanistyki, t. I, 1956, z. 2, s. 149, ryc. 38
(6) T. Biller: Der “Lynarplan” und die Entstehung der Zitadelle Spandau im 16. Jahrundert, Berlin 1981, s. 61-63
(7) A. F. Riegel: Codex Diplomaticus Brandenburgensis, T. IV, Bd. XIV, Berlin 1862, s. 312
(8) DSB X 22182
(9) ZSM Rep. 21 nr 27e, k. 20-23